Ewangeliarz mołdawski – wprowadzenie do zabytku piśmiennictwa
Ewangeliarz mołdawski, znany również jako Evangelie, to XVII-wieczny manuskrypt o wyjątkowym znaczeniu historycznym i artystycznym. Spisany w języku cerkiewnosłowiańskim, obecnie znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Zlecony przez metropolitę mołdawskiego Anastazego, Ewangeliarz jest nie tylko cennym przykładem iluminatorstwa mołdawskiego, ale również świadectwem duchowego i kulturowego dziedzictwa regionu. W artykule tym przyjrzymy się historii, opisowi oraz znaczeniu tego niezwykłego manuskryptu.
Historia Ewangeliarza mołdawskiego
Manuskrypt Ewangeliarza mołdawskiego został wykonany na zlecenie metropolity mołdawskiego Anastazego. Jego stworzenie miało miejsce w 1614 roku, kiedy to mnich Teofil z monastyru Voroneț sporządził tekst. Trzy lata później, w 1617 roku, rękopis został ozdobiony przez artystę Stefana z Suczawy, co zostało udokumentowane w obszernej notce na stronie 707 manuskryptu. Po ukończeniu, księga została podarowana przez Anastazego monasterowi w Krechowie, a następnie przeniesiona do monasteru Dragomirna.
W 1653 roku Ewangeliarz został zrabowany przez Kozaków, jednak po pięciu latach udało się go odkupić i powrócił do swojego pierwotnego miejsca przechowywania. W kolejnych latach manuskrypt przeszedł przez różne ręce i trafił do Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego. Dopiero w 1977 roku został odkryty w zasobach Biblioteki Narodowej w Warszawie podczas opracowywania zbiorów zabezpieczonych. Obecnie Ewangeliarz przechowywany jest pod sygnaturą Rps 12690 IV.
Opis manuskryptu
Ewangeliarz mołdawski to kodeks o wymiarach 36×25 cm, składający się z 308 kart. Należy zauważyć, że dolne rogi pierwszych 20 kart są zniszczone, a według pierwotnej paginacji brakuje stron 363–462. Manuskrypt zawiera Tetraewangelię, czyli tekst czterech Ewangelii. Na początku kodeksu znajduje się wstęp arcybiskupa bułgarskiego Teofilakta oraz spis rozdziałów. Na końcu umieszczono kalendarz świąt ruchomych i stałych oraz wskazówki dotyczące czytań ewangelijnych.
Jednym z najważniejszych aspektów Ewangeliarza są jego zdobienia. Manuskrypt zawiera 13 pełnostronicowych miniatur oraz wiele dekoracji graficznych, które stanowią przykład kunsztu iluminatorskiego. Wśród miniatur można znaleźć przedstawienia takich postaci jak św. Henoch, Eliasz czy Madonna Tronująca. Dodatkowo występuje również drzewo winorośli z wizerunkami Matki Boskiej, Chrystusa oraz apostołów.
Iluminacje zostały wykonane farbami kryjącymi, z przewagą koloru czerwonego oraz sproszkowanego złota użytego w tytułach i inicjałach. Oryginalna oprawa Ewangeliarza nie zachowała się do naszych czasów; obecna oprawa wykonana jest z deski i aksamitu i pochodzi z drugiej połowy XVII wieku lub XVIII wieku.
Znaczenie kulturowe i artystyczne
Ewangeliarz mołdawski stanowi jeden z czołowych przykładów iluminatorstwa mołdawskiego XVII wieku, które charakteryzowało się bogactwem kolorów oraz rozmaitymi technikami zdobniczymi. Przykład ten ukazuje nie tylko umiejętności artystyczne jego twórców, ale także wpływy kulturowe panujące w tym okresie na terenach Mołdawii oraz całego regionu Bałkanów.
Manuskrypt jest istotnym źródłem wiedzy o duchowości i tradycjach religijnych tego okresu. Zawarte w nim teksty ewangelijne oraz kalendarze świąteczne odzwierciedlają życie religijne społeczności cerkiewnej tamtych czasów. Dzięki starannemu wykonaniu i bogatym zdobieniom Ewangeliarz staje się także przedmiotem badań dla historyków sztuki oraz teologów.
Przechowywanie i ochrona zbioru
Ewangeliarz mołdawski od momentu odkrycia w Bibliotece Narodowej w Warszawie jest systematycznie badany i konserwowany przez specjalistów zajmujących się ochroną dziedzictwa kulturowego. Dzięki ich pracy manuskrypt może być zachowany dla przyszłych pokoleń jako ważny element polskiego dziedzictwa kulturowego.
Biblioteka Narodowa prowadzi również działania edukacyjne związane z Ewangeliarzem mołdawskim, organizując wystawy oraz publikacje na temat jego historii i znaczenia. W ten sposób instytucja ta dba o popularyzację wiedzy na temat tego niezwykłego zabytku piśmiennictwa.
Zakończenie
Ewangeliarz mołdawski to nie tylko cenny manuskrypt ze względu na swoje walory artystyczne, ale również istotny dokument historyczny świadczący o bogatej tradycji religijnej Mołdawii XVII wieku. Jego historia pełna jest zwrotów akcji oraz elementów związanych z losami społeczności cerkiewnej tego okresu. Dzięki staraniom współczesnych kustoszy oraz badaczy możliwe jest zachowanie tego niezwykłego skarbu dla przyszłych pokoleń, a jego obecność w Bibliotece Narodowej w Warszawie przypomina o znaczeniu kultury i duchowości regionu Bałkanów.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).